Bir yazar, bir eser, bir dönem ya da okuldan bir hikâye.An author, a work, an era or a story from the school.Ein Autor, ein Werk, eine Epoche oder eine Geschichte aus der Schule.

13. yy → bugün13th c. → today13. Jh. → heute

HalkFolkVolksliteratur

Halk şairleri şiirlerini sazla söyledi, şiirler cönk denen el yazması defterlerde toplandı.Folk poets sang their poems to the saz, and the poems were gathered in handwritten notebooks called cönk.Die Volksdichter sangen ihre Gedichte zur Saz, gesammelt wurden sie in handschriftlichen Heften, den cönk.

Ölçü hece, dil halkın konuştuğu Türkçedir. 13. yüzyılda başlar, âşık geleneği bugün de sürer.The metre counts syllables and the language is the Turkish people spoke. It begins in the 13th century, and the âşık tradition continues today.Das Versmaß ist das Silbenmaß, die Sprache das Türkisch des Volkes. Diese Literatur setzte im 13. Jahrhundert ein, und die Tradition der Âşıks besteht bis heute.

Arka plan: çizimBackground: illustrationHintergrund: Illustration

Halk şiiriFolk poetryVolksdichtung

Dil halkın konuştuğu yalın Türkçedir. Ölçü hecedir ve doğaçlamaya elverir.1,2,3

The language is the plain Turkish of the people. The metre is the syllable-counting hece, which lends itself to improvising.1,2,3

Die Sprache ist das schlichte Türkisch des Volkes. Das Versmaß ist das Silbenmaß, das sich für das Dichten aus dem Stegreif eignet.1,2,3

Anonim kolda söyleyen bilinmez, söz ağızdan ağıza geçerken değişir. Mâni ve türkü bu koldandır.1,3,4

In the anonymous branch nobody knows who made the piece, and it changes as it passes from mouth to mouth. The mâni and the türkü (folk song) belong here.1,3,4

Im anonymen Zweig ist der Urheber unbekannt, und der Text verändert sich, während er von Mund zu Mund geht. Zu diesem Zweig gehören mâni und türkü (Volkslied).1,3,4

Âşık kolunda âşık saz çalar, şiirini o anda söyler. Bir ustanın yanında yetişir, mahlasını kimi zaman ondan alır. Koşma, semâi, varsağı ve destan söyler.2,3,5,6,7

In the âşık branch an âşık (minstrel) plays the saz and makes up the poem on the spot. He trains under a master, who sometimes gives him his mahlas (pen name). He sings koşma, semâi, varsağı and destan.2,3,5,6,7

Im Zweig der Âşıks (Volksdichter mit der Saz) spielt der Âşık sein Instrument und singt seine Gedichte aus dem Stegreif. Er lernt bei einem Meister, der ihm manchmal seinen Dichternamen (mahlas) gibt. Er singt koşma, semâi, varsağı und destan.2,3,5,6,7

Tekke kolunda konu tasavvuftur. Şiirler tekkelerde ilâhi ya da nefes olarak okunur.8,9

In the tekke branch the subject is Sufism. The poems are sung in the tekkes (dervish lodges) as ilâhi or nefes.8,9

Im Zweig der tekke (Derwischkonvente) ist der Sufismus das Thema. Dort werden die Gedichte als ilâhi oder nefes vorgetragen.8,9

Divan şiiriyle aynı yüzyıllarda sürer.4,9

It continues through the same centuries as Divan poetry.4,9

Die Volksdichtung gab es in denselben Jahrhunderten wie die Diwan-Dichtung.4,9

Cönk defterleriThe song notebooksDie Liederhefte

Âşıkların söylediği şiirleri başkaları cönk denen el yazması defterlere yazdı.1,3

The poems the âşıks sang were written down by other people in handwritten notebooks called cönk.1,3

Was die Âşıks sangen, schrieben andere in handschriftlichen Heften auf, den cönk.1,3

Ozanlar ve eserlerPoets and worksVolksdichter und Werke

Yunus Emre DivanıYunus Emre · 13. yüzyıl sonu – 14. yüzyıl başı
  • Yunus Emre (öl. 1320): Divan.10,11Yunus Emre (d. 1320): Divan.10,11Yunus Emre (gest. 1320): Diwan.10,11
  • Hacı Bektaş-ı Velî (öl. y. 1270–71).12,13Hacı Bektaş-ı Velî (d. c. 1270–71).12,13Hacı Bektaş-ı Velî (gest. um 1270–71).12,13
  • Pîr Sultan Abdal (16. yüzyıl).14,15Pîr Sultan Abdal (16th century).14,15Pîr Sultan Abdal (16. Jahrhundert).14,15
  • Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî, Kayıkçı Kul Mustafa (17. yüzyıl).2,3Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî, Kayıkçı Kul Mustafa (17th century).2,3Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî, Kayıkçı Kul Mustafa (17. Jahrhundert).2,3
  • Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihnî (19. yüzyıl).2,16,17,18Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihnî (19th century).2,16,17,18Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu Zihnî (19. Jahrhundert).2,16,17,18
  • Âşık Veysel (20. yüzyıl).2,5,19Âşık Veysel (20th century).2,5,19Âşık Veysel (20. Jahrhundert).2,5,19

YerlerPlacesOrte

  • Tekkeler ve dergâhlar: ilâhilerin ve nefeslerin okunduğu yerler.8,9Tekkes and dergâhs: where the ilâhis and nefes were sung.8,9Derwischkonvente (tekke und dergâh): Hier wurden ilâhi und nefes vorgetragen.8,9
  • Sulucakarahöyük (bugün Hacıbektaş): Hacı Bektaş-ı Velî’nin yerleştiği yer.12,13Sulucakarahöyük (today Hacıbektaş): where Hacı Bektaş-ı Velî settled.12,13Sulucakarahöyük (heute Hacıbektaş): Hier ließ sich Hacı Bektaş-ı Velî nieder.12,13
  • Toroslar, Çukurova, Maraş ve Antep: Karacaoğlan’ın dolaştığı yerler.20,21The Taurus mountains, Çukurova, Maraş and Antep: Karacaoğlan’s country.20,21Der Taurus, die Çukurova, Maraş und Antep: Hier zog Karacaoğlan umher.20,21
  • Âşık kahvehaneleri: şehirde âşıkların hünerini gösterdiği yer.5,22,23Âşık coffeehouses: where an âşık showed his skill in the city.5,22,23Kaffeehäuser der Âşıks: Hier zeigte ein Âşık in der Stadt sein Können.5,22,23
Kırşehir’in Ulupınar köyündeki türbe; Yunus’un mezarı olduğu söylenen yerlerden biri.
Yunus Emre Türbesi, UlupınarThe tomb of Yunus Emre at UlupınarDas Grabmal von Yunus Emre in UlupınarBuzancar, 2018 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia CommonsBuzancar, 2018 · CC BY-SA 4.0 · via Wikimedia CommonsBuzancar, 2018 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Halk, 13. yy → bugünFolk, 13th c. → todayVolksliteratur, 13. Jh. → heute

Halk edebiyatı anonim, âşık ve tekke kollarına ayrılır.1,4 Tekke şiirinin bu sınıflamaya girip girmediği tartışmalıdır.1,8,24,25

Anonim kolun başlangıç tarihi yoktur, bir türküyü ya da mâniyi ilk kimin söylediği bilinmez.1,4 Söz ağızdan ağıza geçer ve geçtikçe değişir.1,4 Mâni ve türkü bu kolun en bilinen biçimleridir.1,3

Tekke şiirinin kökü Ahmed Yesevî’nin 12. yüzyılda Orta Asya’da söylediği hikmetlerdir (Geçiş Dönemi).4,8 Anadolu’da dervişler 13. yüzyılın ikinci yarısından başlayarak halka kendi diliyle seslenir.8,9 Hacı Bektaş-ı Velî o yüzyılda Sulucakarahöyük’e yerleşti ve 669 (1270–71) dolayında öldü.12,13 Bu kolun Anadolu’daki ilk büyük şairi Yunus Emre’dir.9,10 Yunus, konuşma diline yakın bir Eski Anadolu Türkçesiyle yazdı.10,11 638’de (1240–41) doğdu (1238 de verilir). Ölüm tarihi çoğunlukla 720 (1320) olarak verilir.10,11 Mezarının yeri belli değildir. Eskişehir’de Sarıköy, Karaman, Aksaray, Bursa, Kula ve Ünye mezarın kendisinde olduğunu ileri sürer.10,11 Tekke şairleri halkın anlayacağı bir Türkçeyle söyledi.8,10,25 Şiirlerin adı okunduğu yere ve konusuna göre değişir: ilâhi, nefes, nutuk, devriye, şathiye.3,8

Pîr Sultan Abdal 16. yüzyılın başında, Sivas’ın Banaz köyünde doğdu.14,15 Hayatını anlatan tarihî bir belge yoktur.14,15 Anlatılana göre Sivas valisi Hızır Paşa’nın emriyle Sivas’ta asıldı.9,14 Nefesleri Alevi-Bektaşi cemlerinde sazla çalınıp söylenir.14,26,27,28

Âşık kolu daha geç ortaya çıkar, gelenek 16. yüzyılda biçimlenir.2,5,9,29 Âşık olmak isteyen genç yıllarca bir ustanın yanında yetişir. Mahlasını, yani şiirde kullanacağı adı, kimi zaman ustası verir.2,5,6,7 Âşıklar sazlarıyla Anadolu’yu dolaşır.2,9 En çok söyledikleri biçim koşmadır, çoğu 11 ya da 8 hecelidir.2,21 Büyük olayları anlatan uzun şiire destan denir.2,3

Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî ve Kayıkçı Kul Mustafa 17. yüzyılın âşıklarıdır.2,3 Karacaoğlan Toroslar’da, Çukurova’da, Maraş ve Antep çevresinde Türkmen aşiretleri arasında yaşadı.20,21 Aşkı, doğayı, gurbeti ve ayrılığı anlatır. Dili divan şiirinin etkisinden uzaktır.20,21 Doğum ve ölüm tarihleri bilinmez (1606–1679 ya da 1689 da verilir).20,21 Şehirde yetişen kimi âşıklar ise divan şiirinden etkilendi ve aruzla da söyledi.1,5,6,30 Şehirlerde, en çok da İstanbul’da âşık kahvehaneleri vardı, âşık hünerini orada gösterirdi.5,22,23

19. yüzyılın âşıkları arasında Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli ve Bayburtlu Zihnî vardır.2,16,17,18 Divan şiiri o yüzyılda geri çekildi, âşık geleneği sürdü.2,9 Âşık Veysel 20. yüzyılın âşığıdır.2,5,19

Folk literature is divided into anonymous, âşık and tekke branches.1,4 Whether tekke poetry belongs in this division is disputed.1,8,24,25

The anonymous branch has no starting date, and nobody knows who first sang a türkü or a mâni.1,4 The words pass from mouth to mouth and change on the way.1,4 The mâni and the türkü are its best-known forms.1,3

The root of tekke poetry is the hikmets Ahmed Yesevî sang in Central Asia in the 12th century (Transition era).4,8 In Anatolia, from the second half of the 13th century, dervishes speak to the people in the people’s own language.8,9 Hacı Bektaş-ı Velî settled at Sulucakarahöyük in that century and died around 669 (1270–71).12,13 The first great poet of this branch in Anatolia is Yunus Emre.9,10 Yunus wrote in an Old Anatolian Turkish close to everyday speech.10,11 He was born in 638 (1240–41) (1238 is also given). His death is mostly dated 720 (1320).10,11 Where he is buried is not known. Sarıköy near Eskişehir, Karaman, Aksaray, Bursa, Kula and Ünye each claim his grave.10,11 The tekke poets used a Turkish the people could understand.8,10,25 The poems change name with where they are sung and what they are about: ilâhi, nefes, nutuk, devriye, şathiye.3,8

Pîr Sultan Abdal was born early in the 16th century in the village of Banaz, in Sivas.14,15 No historical document records his life.14,15 As the story is told, he was hanged in Sivas on the order of the governor, Hızır Paşa.9,14 His nefes are played and sung to the saz in Alevi-Bektaşi cem gatherings.14,26,27,28

The âşık branch appears later, and the tradition takes shape in the 16th century.2,5,9,29 A young man who wants to be an âşık trains for years beside a master. His mahlas, the name he will use in his poems, is sometimes given by the master.2,5,6,7 Âşıks travel across Anatolia with their saz.2,9 The form they use most is the koşma, mostly in lines of 11 or 8 syllables.2,21 A long poem about a big event is called a destan.2,3

Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî and Kayıkçı Kul Mustafa are âşıks of the 17th century.2,3 Karacaoğlan lived among Türkmen tribes in the Taurus mountains, in Çukurova and around Maraş and Antep.20,21 He sings of love, nature, being far from home, and parting. His language is far from the influence of Divan poetry.20,21 His dates of birth and death are not known (1606–1679 or 1689 is also given).20,21 Some âşıks who grew up in cities were influenced by Divan poetry and also sang in aruz.1,5,6,30 In the cities, İstanbul above all, there were âşık coffeehouses, and that was where an âşık showed his skill.5,22,23

Among the âşıks of the 19th century are Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli and Bayburtlu Zihnî.2,16,17,18 Divan poetry drew back in that century and the âşık tradition went on.2,9 Âşık Veysel is an âşık of the 20th century.2,5,19

Die Volksliteratur wird in den anonymen Zweig, den Zweig der Âşıks und den der tekke gegliedert.1,4 Ob die Dichtung der tekke in diese Einteilung gehört, ist umstritten.1,8,24,25

Für den anonymen Zweig gibt es kein Anfangsdatum, und niemand weiß, wer ein türkü oder eine mâni als Erster gesungen hat.1,4 Der Text geht von Mund zu Mund und verändert sich dabei.1,4 Mâni und türkü sind seine bekanntesten Formen.1,3

Die Dichtung der tekke geht auf die hikmet zurück, die Ahmed Yesevî im 12. Jahrhundert in Zentralasien sang (Übergangszeit).4,8 In Anatolien sprachen Derwische ab der zweiten Hälfte des 13. Jahrhunderts das Volk in seiner eigenen Sprache an.8,9 Hacı Bektaş-ı Velî ließ sich in diesem Jahrhundert in Sulucakarahöyük nieder und starb um 669 (1270–71).12,13 Der erste große Dichter dieses Zweigs in Anatolien war Yunus Emre.9,10 Yunus schrieb in altanatolischem Türkisch, nah an der gesprochenen Sprache.10,11 Er wurde 638 (1240–41) geboren (auch 1238 angegeben). Als Todesjahr wird meist 720 (1320) genannt.10,11 Wo er begraben liegt, ist ungewiss. Sarıköy bei Eskişehir, Karaman, Aksaray, Bursa, Kula und Ünye beanspruchen sein Grab jeweils für sich.10,11 Die Dichter der tekke sangen in einem Türkisch, das das Volk verstand.8,10,25 Je nach Ort des Vortrags und Thema tragen die Gedichte verschiedene Namen: ilâhi, nefes, nutuk, devriye, şathiye.3,8

Pîr Sultan Abdal wurde Anfang des 16. Jahrhunderts im Dorf Banaz bei Sivas geboren.14,15 Über sein Leben gibt es kein historisches Dokument.14,15 Der Überlieferung nach wurde er auf Befehl des Statthalters von Sivas, Hızır Paşa, in Sivas gehängt.9,14 Seine nefes werden bei den cem, den Zusammenkünften der Aleviten und Bektaşis, zur Saz gespielt und gesungen.14,26,27,28

Der Zweig der Âşıks entstand später, seine Tradition bildete sich im 16. Jahrhundert heraus.2,5,9,29 Wer Âşık werden wollte, lernte als junger Mann jahrelang bei einem Meister. Den mahlas, also den Namen, den er in seinen Gedichten führen würde, gab ihm manchmal der Meister.2,5,6,7 Die Âşıks zogen mit ihrer Saz durch Anatolien.2,9 Ihre häufigste Form war die koşma, meist in Versen zu 11 oder 8 Silben.2,21 Ein langes Gedicht über große Ereignisse heißt destan.2,3

Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî und Kayıkçı Kul Mustafa waren Âşıks des 17. Jahrhunderts.2,3 Karacaoğlan lebte unter turkmenischen Stämmen im Taurus, in der Çukurova und um Maraş und Antep.20,21 Er besingt die Liebe, die Natur, die Fremde und den Abschied. Seine Sprache ist vom Einfluss der Diwan-Dichtung weit entfernt.20,21 Sein Geburts- und sein Todesjahr sind nicht bekannt (auch 1606–1679 oder 1606–1689 angegeben).20,21 Manche Âşıks, die in Städten aufwuchsen, standen dagegen unter dem Einfluss der Diwan-Dichtung und dichteten auch im Aruz.1,5,6,30 In den Städten, vor allem in İstanbul, gab es Kaffeehäuser der Âşıks, und dort zeigte ein Âşık sein Können.5,22,23

Zu den Âşıks des 19. Jahrhunderts gehören Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, Dertli und Bayburtlu Zihnî.2,16,17,18 In diesem Jahrhundert trat die Diwan-Dichtung zurück, die Tradition der Âşıks bestand weiter.2,9 Âşık Veysel war ein Âşık des 20. Jahrhunderts.2,5,19

✎ Bu sayfayla ilgili 9 bilgi henüz doğrulanmadı9 facts about this page not yet confirmed9 Angaben zu dieser Seite noch nicht bestätigt →

KaynaklarSourcesQuellen
  1. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Halk Edebiyatı”
  2. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Âşık Edebiyatı”
  3. Vikipedi (Türkçe), “Türk halk edebiyatı”
  4. MEB / EBA, “Edebiyat ve Tarih”
  5. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Âşık”
  6. Mehmet Emin Bars, “Âşık Kimdir?”, 2020 (DergiPark)
  7. Mustafa Sever, “Âşık Tarzı Kültür Geleneğinde Günümüz Kadın Âşıkları”, Türkbilig 2010/20
  8. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Tekke Edebiyatı”
  9. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Turkish Literature”
  10. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Yunus Emre”
  11. Wikipedia, “Yunus Emre”
  12. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hacı Bektaş-ı Velî”
  13. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Hacı Bektaş”
  14. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Pîr Sultan Abdal”
  15. Wikipedia, “Pir Sultan Abdal”
  16. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Dadaloğlu”
  17. Recep Demir, “Dadaloğlu Üslubu” (DergiPark)
  18. Abdulselam Arvas, “XIX. YY. Osmanlı Sosyo-Ekonomisinin Âşık Edebiyatına Yansımaları Hakkında Bir Deneme”, TAED 48, 2012
  19. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Âşık Veysel Şatıroğlu”
  20. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Karacaoğlan”
  21. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Karacaoğlan”
  22. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kahvehane”
  23. Erdem Özdemir, “Sosyo-Kültürel Bir Müzik İcra Ortamı Olarak Âşık Kahvehaneleri ve Bursa Âşıklar Kahvesi”, Rast Müzikoloji Dergisi, 2016
  24. Nurettin Albayrak, “Türk Halk Edebiyatı Literatürü”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 5/10, 2007
  25. İsmail Güleç, “Tekke Edebiyatı mı, Türk Tasavvuf Edebiyatı mı?”, Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 17, 2009
  26. TDV İslâm Ansiklopedisi, “Saz”
  27. Murat Küçük, “Pir Sultan Balkanlarda: Otman Baba Süreğinde Pir Sultan Abdal Nefeslerinin Anlamı Üzerine” (DergiPark)
  28. D. Yayla, “Alevi İnancında Zakirlik Geleneği ve Kadın Zakir Olmak”, Türk Folklor Araştırmaları 369, 2024
  29. Caner Işık, “Âşıklık Geleneğinin Oluşumunda Bâtıni Tekkelerin Önemi” (DergiPark)
  30. Abdulkadir Erkal, “Âşıklık Geleneğinde Divan Şiiri İzleri”, ERZSOSDE ÖS-III, 2016